воскресенье, 15 мая 2016 г.



                                                             





Абай Құнанбаев


Абай 1845 жылы бұрынғы Семей облысының, Семей уезі, Шыңғыс болысында туған. Шыққан руы – Тобықты. Ата – тегі сол тобықты ішінде билік құрып, ықпалын жүргізіп, үстемдік етіп келген тұқым. Үлкен әкесі Өскембай тобықтының атақты биі болып өткен. Өз әкесі Құнанбай көп заман тобықты болысына старшын боп кеп, бір уақыт Қарқаралы округіне аға сұлтан да болады. Ол, уақытта Сібір өлкесіндегі қазақ аймақтарының 1822 жылдың «Сібір қазақтары турасындағы устав» деген законы бойынша биленетін. Бұдан бұрын патша үкіметі бекіткен хандық-хандыққа бөлініп жүретін қазақ өлкесі мына заңнан соң, округ – округке бөлінетін болған. Сондай округтердің бірі жоғарыда айтылған Қарқаралы округі. Округті округ округтік приказ билейді. Бұл бес адам. Соның бастығын аға сұлтан деген. Орынбасары кіші сұлтан. Қалғандары мүше. Құнанбайдан бұрын Қарқара округіне аға сұлтан болушылар Бөкей нәсілі төрелер екен. Құнанбай тұсында кезектесіп аға сұлтан болып жүргенде Жамантай, Құсбек дегендер болады. Аға сұлтандардың төреден сайлануы ол кездегі патша өкіметінің саясатына шарт есепті болады. Бұрын хандық құрған қазақ ұлығы төрелер арқылы билей тұру керек. Оларға аналарды әкімшіліктен шұғыл жұлып тастаса ел бүлініп өлке басы ноқтадан шығып кететіндей көрінген. Сол себепті аға сұлтандық сияқты дәрежемен әуелі осындай топтарды алдандыра тұрмақ болады. Алдандырады да. Міне, осындай жайда Құнанбайдың аға сұлтан болуы дағдыдан тысқары іс болған. Ол аға сұлтандықты алғанда Құсбек, Жамантайдың бақталас партиясы арқылы арадан килігіп, бейнетсіз алып кеткен. Бірақ қалайда болса алғаш рет төре еместің аға сұлтан болушысы осы. Бұл оқиғаның өз тұсындағы қазақ ру басшылары «қарадан хан болған, жабыдан тұлпар туған» деп көтеріп Құнанбай басына көп абырой даңқ бітірген. Сондаймен округ көлемінде «жүлде алған», «хан баласына қарамай озған» Құнанбай өзінің тобықты руының ішінде теңі жоқ жалғыз әмірші қаліне ие болды. Дәреже, атақпен қатар мол байлық оралды. Оңды – солды көрші рулардан, әлсіз жақтарынан жер молайды, қоныс баптап алады. Жалпы тобықты қонысын бір молайтты, соның ішінде өз атасы өз ауылының қоныс қыстауларын тобықты жерінің тап ортасынан сара тіліп алып, кейінгі ұрпағының байлық сақтауына да ірге қалайды. Заманындағы ел билеген әміршілерге үлгі қылып, діндарлықты ұстайды. Қарқаралы қаласынан мешіт салып, Меккеге тәкия салады. Қолындамолдалар, дін басылар ұстайды. Осындайдың бәрінен атақ даңқын зорайтып, әміршілік, үстемдік салмағын нығатып алып, тобықты руларын бір шыбықпен айдайды. Әмірші жалғыз өз емес, бұның інісі ағайыны болса бәрі де тобықты көпшілігінің басына қамшы үйіруде, тізе көрсетуден айықпайды. Бірнеше үлкен руларды мекен етіп отырға қоныс қыстауларынан аударып екінші жерге әкеп сап, оның орнына тысқа сондай мол руларды тойдырып қондыру сияқты көп – көп аударыс, төңкерістер жасайды.Сол сияқты көп мінез, көп қылықтардың салдары тобықты ішінен құнанбайға қарсы күшті ереуіл, үлкен қимыл туғызады. Жаулық ел ішінің көлемінен асып, ұлыққа шығу, араздасу, бас кетіру сияқты қалдерге жетеді. Сенер туысқаны әлді болмай жалғыздық көруге айналған құнанбай өз балаларын іске салады. Соның ішінде алдымен көмегіне алып сүйеніш алғаны Абай болады. Қысқасы кейін ақын болатын Абай өз әкесінен үлкен күші, үлкен үстемдік билеушілікті мұраға алумен қатар сол әкесінен бері келе жатқан тобықты ішінен үлкен «араздық, жаулық, жұлқысуын да» мұра қылып алады. Абайдың балалық, жастық шағында алдыңғы заманнан жуан атадан қалған сыбаға міндет осылайша болған. Абай әкесінің алты баласының ішінде ертеден дәме қалғаны болады. Сол себепті оны әкесі жас күнінде Семейге апарып Ахмет Риза деген иманның медресесіне оқуға береді. Бірнеше жыл сонда мұсылманша оқудан алғаны: араб, парсы ақындарымен шағатай үлгісіндегі түркі әдебиетімен танысқан. Бұның үстіне өз уақытына дін жайында жетіп, молдалығы бар бала болып, қалады. Медреседегі кезде көбірек бой салып оқығаны ақындар болу керек. Бірен – саран сол уақытынан сақталып қалған «әліп би өлеңі», «жүзі раушан» деген сияқты бірен – саран өлеңі араб, қарсы ақындарын оқып танысу ғана емес солар үлгісіндегі жазып байқамақ талабында көрсетеді  Зейінді, талапты шәкірт жасының аздығына қарамай өзінше нәрлі оқу деп таңдағанда, дін схолостикасынан гөрі сол ақындарды сүйісіп кеткен сияқты. Бірақ оқуы ұзаққа бармаған, 13 жасынан ары сол шала сүрлеу оқудың да есігі жабылады. Ел тартысында жалғыздық сезе бастаған әкесі бұны оқудан алып өзге жұмысқа қосады. Ол жұмысы – ел сөз, ел билеу жұмысы. Әуелі ат үсті «барып келіп», «пәленге пәлен сәлем айтып келмек» жүріп аяғы азғана жылдың ішінде жап – жас Абайдан мықты, жуан би, руласы, ел тартысының атқа мінері қалыптанып шығады. Әкесіне көмекші ғана емес, әр уақытында ол істер жүрген іс, биліктің, бәрін өз қолына меңгеріп алады. Құнанбаймен алсықан туысқанмен 17 кісіні Сібір айдатады. Сонымен бір тартыстың бастықтары бұлардан жеңіледі. Бірақ сол жеңудің өзі де атадан ұрпаққа кететін үзілмес жаулықтың себепшісі болады. Әкесі бастаған істі аяқтаймын деген Абай өзінің ұзын өміріне жетерлік пәле, тартыс талоас бәлесін тілеп алады.
Ұлық пен ағайын ішіндегі күш салмақпен жеңіп алған Абайға тартысушы жаауларының өштігі кемімейді. Күшейе береді.Бұның өзі қолданған әдісті қолданып үстінен ұлық атаулыға арыздар  беріледі. Неше алуан жала жабылады. Бұл бір ғана жыл емес әрбір жыл болып отырады. Мысалы, 28 жасында келгенде бір қыс ішінде 12 түрлі зор қылмысты іспен тексерілетін болған кезі де бар. Ол істердің түрлері кісі өлтіру, ауыл шабу, қос талау, жер өртеу тағы – тағы сондайлар. Әрине, Абай бұның бәрін өз қолымен істемеуі мүмкін. Көбі сол күнгі шағым қойылып, жалақорлық арқылы беруден өтірік арыз, жалған куәлік, бос жала болуға тиіс. Бірақ ол күндегі тартыстың тәсілі сол. Ұлық арқылы мұқату керек болса осындай жалалар жауып, соны жалған куәлік – жан күмән, ант иманмен бекіту керек. Абайдың 17 кісі жауларын айдатқанда өзі қолданған әдісі, айласы да осы болатын. Жаңағы 28 жасында 12 арызбен тергелуі сол өмір бойында талай рет болған, кезек жабылатын пәле – жаланың бірі ғана болса, бұл жылдары іс, арыздық саны ғана молырақ болған. Бірақ Абай бұндай тартысқа ысылып, қалыптанып алған еді. Бір қыс бойы қалада жатып, қарсы қимыл істеп қайтаратын да, пұлын да шашып жүріп «әні әкетті»,  «міні әкетті десіп» жаулары жүргенде, бұл ап – аман ағарып шығып пәледен бірақ құтылып кетеді. Осындай тартыс, даудың қалың ішіне кіріп, белшесінен абып жүрегн уақытта Абай қара күш, айламен қатар, тіл безеуді, шешендік, жүйрікті де үлкен құрал қылған. Ерте уақыттан ақ жауапқа жүйрік, ескі жораға жетік, алғыр би қалпымен қалпына келіп алады. Естімеген шешені ақыны, ескі сөзі некен саяқ болады. Уақытындағы не жүйрік, не білгір ділмар болса соның еш қайсысынан кем түспейді, асып түсіп отыратын болады. Бұнысы бұрыннан аыздан – ауызға көшіп, сақталып келе жатқан қазақ ішіндегі сөз қазынасын молынан ұғынып, біліпалуына себеп болдаы. Көп жерде өзі де өлеңдетіп, тақпақтатып, сырлап, сымбатты сөйлейтін болады. Өлең жас күнінен білінген өнері болса да, дәл жаңағы қызу, тарбойына ылайық өнер деп білмейді. Қайта би басын кішірейтетін, абүйір атағын кемітетін нәрсе деп біледі. Ол кезде ақын тіл безеген, соны кәсіп қылған әлсіздің, құнсыздың ісі сияқты бағаланатын. Абай өзі де солай қараған. Сол себепті ерте уақытының өлеңі, әлде қалай суырып салу ретінде айтылып, сол айтылған жерінде қала беретін болған. Өлеңді Абай бері келіп орта жасқа іліне беріп қана ауысады. Бұған бірнше себептер бар. Ең әуелі ел тартысына жасы 35 – 40-қа келген шамада бар дегенін істеп, әмір биліктің бәрін өз қолына, өз тұқымына меңгеріп барып алады. Тартыс өмір бойы үзілмейді. Бірақ кейінгі тартысушылар Абайдан үстемдікті жұлып әкетемін деушілер емес, соның қол астынан, үстемдігінен құтылып шығам деушілер болды. Өз басына жеке жуандық жүргізем деушілердің талады. Бірақ Абай сыбағасын тартып алам деушілер емес. Сонымен орын дәрежесі, үстемдігі өз тұқымына әбден нық орнаған соң Абай, ел сөзін, ел билігін жалғыз өзі ұстамай өз інілеріне де ұстатады. Сыртқы үлкен таразымен, үлкен дау дамайды өзі алып болыстық билікті де сол інілеріне береді. Осындай ретте өзіне билеуші серігі есебінде өсіріп алған адам туған інілеріне Ысқақ, Оспан және немере інісі Шәкәрім болдаы. Ел сөзін көбінесе соларға беріп 1880 жылдар шамасына келгенде өзі кітап оқып дінін толтыру сияқты істерге беріле бастайды. Бұрын оқыған аз оқуы бар, соның үстіне көп дау шардың кезінде неше алуан ұлық пен шиновникке кездесіп орыс тілін бірталай біліп қалған болатын. Және неғұрлым орыс адамдарына көп кездессе, соғұрлым орыс тіліндегі өнер, білімді танығысы, білгісі келген құмарлық пен талмай арта береді. Сонымен ел ісін тапсыратын сенімді көмекшілері жетілген соң өзі кітап оқуға беріледі. Қалада жатсын, елде жүрсін кітапханамен байланыс жасап – ақ ұдайы іздену тленушімен болады. Сөйтіп кітап қарастырып жүргенде Семей кітапханасында Михаэлиспен таныс болады. Бұл семейде Петробордан айдалып келген 80 – жылдың социалистерінің бірі болатын. Бұлар патша үкіміне қарсы алысқан бұқарашыл – халықшыл қауым еді. Саяси басшы санашылар Чернышевскийлер болатын. Михаэлис өзін Чернышевскийдің шәкіртімін деп санаған. Абайдың ақылы, талабы өзге қазақтан ерекше болып бөлініп Михаэлис бұған жақындайды. Өзі ғана емес бірге айдалып келген дос серіктері Гросс, Долгонолов сияқтыларды да таныс етеді. Жазғы уақытта әрқайсысы Абайдың ауылына қонаққа кеп бірер айлап тұрып қайтатын да болады. Сол араластардың үстінде бұл адамдардың барлығы да Абайды неге құмар, не өнері бар екенін түсініп, бұның оқып өсуіне жәрдем ете бастайды. Оқитын кітаптарын таңдап беріп ұдайы жетекшісі болады. Абай өзін осы адамдарға қатты қарыздар сманайтын. «Дүниеге көзімді ашушы Михаэлис» дегенімен қатар олармен араласу, олар берген көп кітапты оқу Абайдың ішкі дүниесін де қатты өзгерткен сияқты. «Күн шығысым күн батыс, күн батысым күн шығыс боп өзгеріп кетті» дептағы өзі айтқан екен. Абайдың кейінгі сақталып қалған өлеңдерінің басы 1884 – 1885 жылдардан басталады. Бұл сол өзгергеннен соң кіріскендегі сөздері. Жаңа оқып өрлей бастап бет түзей берген кезінің шығармалары. Содан бастап өле - өлгенше кітаптан қол үзбей ғылым өнерін тереңдете өсіре өзі өсумен қатар қоғам ішіндегі тіршілікке, оның бүгінгі қалпына, тарихи бағытына да бағасы, көзқарастары өзгеріп, сыны молаяды. Ортасын сынай отырып өзін де сынайды. Таптық үстемдігімен дәреже мүліктен бойын алып қашып кетпейді. Бірақ жас күнінде «айлаға, ашуға да жақтым шырақ» дегендей боп қыңыр, теріс бірақ бетпен келген болса, мына дәуірде ол күнгі мінез, іс, талаптың барлығын сынап, сөгіп, жиренішпен еске алады. Міне, оқу, өсу арқылы ой тұрлысы осындай боп сыртқы орын дәрежесі, әдеті бұрынғыша боп, бір қос қыртыстық қайшылыққа ұшырайды. Жиырма жыл бойына жазылған әдебиет қызметі Абай ішіндегі сол мол қайшылық, екі ұдайылықты баян етеді. Анығында бұл қайшылық Абайдың өз басының ғана қайшылығы емес. Оның қанының қайшылығы. Бұны шығарған қоғамдық таптың сол күнгі, сол 19 ғасыр аяғында шаруашылық, әлеуметтік, саяси тарихи жолындағы қайшылық, екі ұдайылығының салдары еді. Ол жайын шығармаларын тексергенде толығырақ қарастырамыз. Әзірше айтатынымыз Абай әншейінде жас кезінде сол қайшылықты көп сезбей сыртына айқын қылып шығара алмай жүрсе, оқып ашалып алған соң, өнер аркасына түсіп алған соң, өз табының өзге адамдарының барлығынан әде қайда ашық сөйлесетін болады. Сол қайшылықты  ашық айтатын болады. Бұл табының көзі ашық алдыңғы қатар санашылдығы. Сондықтан өз табындағы тарихи өзгерістерді шын мол айлаға түсіріп көрсетеьін болады. Жылдан жыл асқан сайын Абай оқи – оқи үдей береді. Оқыған сайын білімге құмарлығы артады. Семей қаласынан 250 шақырым жерде жатқан қыстауынан қалаға әдейі кісі жіберіп кітапханаға оқып бітірген кітаптарын жеткізіп, екінші тың кітаптар алғызып оқитын болған. Көп оқығаны әдебиет. Әсіресе орыстың классик әдебиетін түгел зерттеп тексеріп шыққан. Содан ары жалпы тарих, табиғат ғылыми, философия кітаптарын оқыған. Бұл оқыған кітаптарының ішінде Дарвин, Спенсер, Дреперлер бар. Оқуы тегінде жалғыз орысша емес, мұсылман ғұлама шайырларын да тастамаған сияқты. Және оқу, зерттеу жалпы білім ойын тереңдетіп отырғанымен көп жерде бұның санасын, ой жүйесін бұзып, өз қанжығасына бөктеріп әкеп берген. Сол ретте ол 80 – жылдың төңкерілісшілерімен жолдас болып Чернышевский, Добралюбовтарды оқығанмен де төңкерісшілдік пікірлеріне, хатта патша әмірін сынау пікірлеріне де баспаған, бармаған. Табиғат ғылымын оқып, Дарвин затшылдар қисыны сияқты жүйелерге де бермеген. Бұнысы өзінің таптық құрылысымен салт – санасын бермеймін деп әдейі нық ұсамағанын көрсетеді. Сол ретте мұсылман үлгісінде дін иесі болуынан да жазбаған. Оның да себебі әлгі. Бірақ, оқу, жазу арқылы өзінің бір бетімен күнде түлеп өсе берген. Ғылым іздеуді жалпы өз басына ғана алмай, басқаларын да оқытқан. Ең көп оқыған офицер болған баласы Әбдірахман 90 – жылдарда құрт ауыруынан өледі. Оның артынан сүйеніші болып жүрген мықты інісі Оспан өледі. Осы екі өлім Абайға бас қайғысының ішіндегі үлкен қаза болып тиеді. Екеуінің өліміне арнап шығарған күйініш қаза өлеңі ақынның көңіл лирикасының ішіндегі ең бір күшті сөздері. Бас қайғысымен қатар Абай сол жылдары аяз алдында өзінің меншігіндегі дос деген адамдарының қиянатын, алдауын, өтірігін де көреді. Бір сайлауда бұрынғы әдетпен өзінің інісін болыс сайлаймын деп зор сеніммен келгенде, бұрын ешбір сыр бермейтін тынышг жүрген достары бірақ түнде жай беріп жат болып шығып, бұның інісін жардан құлатып, өз кісілерін сайлап кетеді. Абайды алдаған да мазақ ете алдаған сияқтанады, түңіле сөйлеген көп сөзіосындай қолдармен байланысатыны да бар. Оның үстіне бәрі кәліп өлім алдына жақындаған уақытында кәрілікке  тарту салдарымен және бұрынғы қылғандарының көбіне өкіну ретімен және көп биліктен ой білімі қара озып асып кетіп, бұрынғы басқан ізінің көбін енді қанағат етпей мінеумен барып ертеде жаулар, сауырлап қуған ағайынының көбімен татулық іздеп, кешірімге келіспек талабын да істеді. Бұнысы да билеуші таптың, сол таптық мұратын көксеу жағында табиғи бір жол есепті. Сондай күйде жүргенде, ежелден тобықты ішінде бұнымен көп сілкісіп келген басшы жауы. Оразбай деген Абайды  бір сайлауда өз кісілеріне сабатып та алады. Бұл кез Абайдың өз басы жаңағы айтылған күйлер мен тартысқа шабан тартып салқындап қалған еді. Әкесі үшін кек құрушы іні болатын болады. Ел ішінде тағы көп пәле ылаң басталады. Бірақ оның бәрі енді кейінгі бала шәкірт інілерінің сыбағасына қалады. Абай өзі осы сияқты әр алуан соққылармен шөгіп келе жатқанда 1904 жылы көктемде ең жақсы көрген өнерлі ойлы баласы. Мағауия өліп, соның артынан 40 күннен соң өзі де өледі. Мағауияның өлімінен соң ешкіммен сөйлеспейтін боп үндемей отырып алған болса керек. Дерті болса өзінде бір алуан осы сияқты дерт болады. Немесе өмірінен қажыған соң өзін - өзі өлтіру ретінде таңдап алған өлім түрі осы болуы керек. 1904 жылы 23 июньде өзі де қайтыс болады. Сүйегі өзінің ата қыстауы Жидебай деген жерде қойылған.



                  …В вечном к истине стремление
                                                              Он прекрасен и велик.
                                                                                                                             Гёте
            Абай. Так ласково, с любовью называют казахи из самых великих своих сыновей.
            Абай – великий поэт, музыкант, переводчик, философ, политический деятель.
            Абай – одна из самых трагических натур во всей казахской поэзии.
            Он был мудрецом с неизлечимой душевной печалью.

                                             И сам я стремился возвысить свой ум,
                                             И равных себе в красноречье не знал!
                                             Но труд мой не ценят в народе, и я
                                             Покой одиночества в жизни избрал.

Время Абая – сложное и нес­покойное. Вековые патриархаль­но-феодальные устои в степи стали расшатываться под натис­ком начавших проникать в аулы товарно-денежных отношений, усиливается феодальный и ко­лониальный гнет; упразднение ханств и установление волостно­го правления усиливали борьбу за власть, вражду, принцип «раз­деляй и властвуй» был в разгаре. И все же местная и колониальная власти не смогли остановить раз­витие казахской прогрессивной общественной мысли и художественной литературы. Это время ознаменовалось становлением и дальнейшим развитием нацио­нальной реалистической литературы, основоположником кото­рой явился выдаю­щийся поэт, мыслитель, просве­титель-демократ, общественный деятель, реформатор культуры в духе сближения с русской и европейской культурой на основе просвещённого либерального ислама – Абай Кунанбаев.
Абай (Ибрагим) Кунанбаев родился в Шынгыстауском (ныне Абайском) районе Семипалатинской (ныне – Восточно-Казахстанская) области 10 августа 1845 года от одной из четырех жен Кунанбая Ускенбаева – крупного феодала, главы тобыктинского рода, старшего султана одного из уездов. Семья Абая была потомственно аристократической, и дед (Оскенбай) и прадед (Иргизбай) главенствовали в своем роду в качестве правителей и биев.
Ему повезло в смысле семейного уюта и домашнего воспитания, поскольку две замечательные женщины - мать Улжан и бабушка Зере были чрезвычайно обаятельными и одаренными натурами. Именно с легкой руки матери данное отцом имя "Ибрагим" было заменено ласкательным "Абай", что означает "осмотрительный, вдумчивый". Под этим именем он прожил всю свою жизнь и вошел в историю.
Начальное образование Абай получил в родном ауле, затем девятилетним был отдан в медресе – мусульманскую духовную школу в г. Семипалатинске. Религиозное схоластическое обу­чение не могло удовлетворить его, и он самовольно переходит в семипалатинскую русскую приходскую школу. Подобный пос­тупок был своеобразным проявлением поисков самостоятель­ного пути и начавшего формироваться личного достоинства юного Абая. Гуманистические воззрения поэтов и учёных Востока (Фирдоуси, Алишер Навои, Низами, Физули, Ибн Сины и другие) оказали влияние на формирование мировоззрения Абая. Особенно велико влияние на Абая Кунанбаева произведений русских классиков. Он переводил басни И. А. Крылова, стихи М. Ю. Лермонтова, «Евгения Онегина» А. С. Пушкина. К сожалению, сведений об этой школе и поре уче­ничества в ней Абая не осталось.
Но ему не суждено было закончить учение в городе. По воле отца ему пришлось прекратить учебу. Кунанбай ре­шил постепенно научить Абая умению вести дела, разбирать ро­довые тяжбы, всевозможные споры, жалобы в аулах, чтобы сделать из него влиятельного правителя - бия.
Постоянное присутствие Абая при разборе тяжб, где неред­ко на словесных турнирах приходилось слышать отточенную речь отдельных талантливых биев - ораторов, частые разъезды по аулам в качестве посланника отца были небесполезны для буду­щего поэта. Перед Абаем открылся сложный мир, жизнь разных слоев общества, беззаконие и несправедливость. Уже в 15 лет Абай, вступая в споры, участвуя в разборе сложных дел, де­монстрировал свои знания и беспристрастие.
При самостоятельном разборе спорных дел Абай показал себя поборником правды, справедливости. Выявляя действи­тельных виновников беззакония и преступлений, он требовал их наказания. Такое поведение Абая, его беспристрастие вызы­вали недовольство казахских феодалов, что привело к идейному разрыву Абая с классом казахских феодалов. Он больше не хо­тел мириться с беззаконием, с жестокими традициями патриар­хальщины и стал искать пути развития своего народа, выхода его из состояния экономического застоя. Средством общест­венного развития Абай считал распространение просвещения, знаний, культуры.
Абай начал сочинять стихи с двенадцати лет, но сохранились и дошли до наших дней лишь несколько произведений, написанных им в этот период. На тридцать пятом году жизни Абай снова возвращается к поэзии, продолжая, как и в юношеские годы, подписывать свои стихи чужим именем. Лишь летом 1886 года Абай впервые поставил свою подпись под стихотворением «Лето» (ранее он приписывал свои сочинения другу Джантасову Кокпаю).
Абай создает стихотворения, глубоко волнующие его мыс­лящих современников. Одновременно он усиленно занимается изучением русской культуры, часто посещает публичную биб­лиотеку в Семипалатинске, дружит с представителями русской интеллигенции, недовольными царским самодержавием. В Се­мипалатинске он знакомится с политическими ссыльными Е. П. Михаэлисом, С. С. Гроссом, Н. И. Долгополовым. Это были настоящие просветители, изучавшие местный край. Они открывали библиотеки, читальни, распространяли знания среди населения. Дружба и совместная работа с передовыми русскими интеллигентами, постоянные занятия русской литературой имели важное значение в формировании и развитии просвети­тельских и демократических идей Абая.
Абай не только создает замечательные произведения, от­ражающие жизнь казахского народа, но и занимается перево­дом на родной язык произведений классиков русской литера­туры.
Произведения и переводы Абая быстро распространялись в народе в рукописной и устной форме. Необыкновенный поэти­ческий талант, ясный ум, гуманность, справедливость и любовь к народу — все эти замечательные качества Абая сделали его не­обычайно популярным человеком. К нему обращались за по­мощью, за советами люди, притесненные феодалами, чинов­никами, люди, не находившие нигде справедливости, к нему шла мыслящая, восприимчивая молодежь, чтобы получить от него знания и поучиться поэтическому мастерству.
Такая популярность Абая не нравилась противникам нового, русским чиновникам-колонизаторам, муллам, ненавидящим Абая за его демократические убеждения и просветительскую деятель­ность. На него сочиняли доносы, называли «смутьяном среди на­рода», «неугомонным нарушителем обычаев, прав и установлений отцов и дедов». Дело кончилось тем, что, учинив обыск в ауле Абая, полиция запретила ему встречаться с русскими политичес­кими ссыльными, над ним был установлен тайный надзор.
Все это причиняло Абаю душевную боль. К тому же на каж­дом шагу он сталкивался с отвратительными пороками действи­тельности, социальным и нравственным угнетением.
Абая преследовали и личные несчастья. В 1896 году умер его талантливый, образованный сын Абдрахман, который учился в Петербурге и на которого Абай возлагал большие надежды. Смерть сына значительно подорвала здоровье поэта.
Затем на него обрушился еще один удар судьбы — смерть другого сына, талантливого поэта — Магауи. Этого Абай пере­жить не смог. Через 40 дней после смерти сына скончался и ве­ликий поэт.
Отношение к окружающей действи­тельности и внутренний мир поэта с наибольшей полнотой и не­посредственностью выразились в его лирике. Поэзия Абая богата по содержанию: это стихотворения на социально-поли­тические темы, стихи сатирические, философские раздумья, пейзажная лирика, стихи о любви, дружбе, поэзии, науке. Лири­ка Абая знакомит нас с его раздумьями о смысле жизни, о счастье человека, с его нравственным идеалом.
Большое место в лирике Абая занимает социальная темати­ка. Поэт осуждает пороки современного ему казахского об­щества, раздираемого межродовой борьбой, распрями. Он обрушивается на алчность, беззаконие богачей и властвующих чиновников. В стихотворении «О казахи мои, мой бедный на­род!» поэт с болью в душе говорит о том, что в степи нет единст­ва, порядка, везде разлад, «из-за денег и власти кипит вражда».
В стихотворениях «Грязный в словах и делах», «Наконец, во­лостным я стал», «Вот и старость...», «Свершиться мечтам не да­но» несколькими выразительными штрихами поэт рисует портреты врагов трудового народа: волостного управителя, ли­цемерных старшин и алчных баев, биев, степных воротил, что «стократно меняя личины, обирают народ».
Наибольшей социальной остротой среди стихотворений по­эта о современной ему жизни отличается «Наконец, волостным я стал» («Кулембаю»). Стихотворение написано в 1889 году под свежим впечатлением от чрезвычайного съезда казахских родов Семипалатинской и Семиреченской областей, где были избра­ны волостные управители. Это стихотворение — беспощадная сатира на гнилую систему местного управления, на тогдашние социально-политические порядки. Эта сатира становится еще резче, острее благодаря тому, что стихотворение построено в форме монолога самого волостного.
Абаю удалось создать яркое представление о волостном. Это типичный характер степного правителя второй половины XIX века. Поэт не случайно не называет имени волостного, ибо это собирательный образ.
Поэзия Абая — это громадный шаг казахской литературы к реалистическому изображению жизни. В поэзии Абая нашли отражение разнообразные карти­ны народной жизни, бескрайние просторы степей, жизнь и быт казахского аула, летние кочевья, подготовка к зиме, соколиная охота. Здесь и внутренний мир людей разных поколений, разные характеры. Абай любил свой народ, ему было дорого все, чем он жил, к чему стремился.
В пору своего творческого расцвета Абай создает ряд лири­ческих произведений огромной социальной и художественной значимости, свидетельствующих об углублении и развитии реа­лизма в его творчестве. В них казахская степь предстает перед читателями в своем величии и в самом ее разнообразном виде, в светлых и мрачных тонах. Примерами могут служить стихи о временах года: «Весна», «Лето», «Осень», «Ноябрь - преддверие зимы...», «Зима», которые являются непревзойденными образ­цами не только пейзажной лирики, но и страстной гражданс­кой, подлинно реалистической поэзии.
Цикл стихов Абая о временах года принадлежит к числу на­иболее проникновенных созданий абаевской поэзии. Впервые в истории казахской литературы степь предстала во всем ее раз­нообразии, впервые картины природы стали отражением слож­ной, полной глубоких социальных противоречий жизни казах­ского народа.
Почти все великие поэты посвятили немало задушевных, проникновенных произведений роли и значению поэзии в жизни человека и общества. И у Абая мы находим цикл стихотворений — «Поэзия — властитель язы­ка» (1887), «Если умер близкий — скорбен человек» (1888), «Не для забавы я слагаю стих» (1889), «Поэт» (1896), «О, порыв души огневой» (1898), в которых изложена его поэтическая програм­ма. Художественное слово имело исключительное значение в жизни казахского народа. В условиях кочевой жизни не могли развиваться такие виды искусства, как живопись, архитектура, театр. Поэтому поэтическое слово и музыка ценились необы­чайно высоко.
Стихотворения Абая о поэзии и поэте, выражая его эстети­ческие взгляды, свидетельствуют о том, что поэтическое само­сознание великого поэта развивалось в направлении критичес­кого реализма. Это было значительным явлением в развитии художественной мысли казахского народа.
О чем бы ни писал Абай, он неизменно проявлял себя как поэт-мыслитель, философ, как гу­манист-просветитель, как человек, любящий и верящий в свой народ. Абай напряженно размышляет о настоящем и будущем, о месте молодежи в обществе. Молодость, по мнению Абая, луч­шая пора в жизни человека, когда у него формируются наиболее ценные качества личности.
В стихах Абая на тему молодости создается галерея разных по образу жизни, по характеру, по складу ума и мыслей молодых людей второй половины XIX века с их пороками и достоинства­ми. Поэт больших чувств и благородных стремлений, Абай уп­рекает свое поколение в постыдном равнодушии ко всему возвышенному, к добру и злу, к мечтам, поэзии и творениям ис­кусства. Холод чувств, малодушие приводят неизбежно к от­сутствию действий, к опустошению души.
Но Абай верил в молодежь, «молодую поросль», и пламя своих строк адресовал мыслящей, сознательной молодежи («Жигиты, дорог смех, не шутовство», «Только юность одна — жизни счастливой цвет», «О, сердце, жар свой остуди», «Пока не знаешь — молчи», «Будь разборчив в пути своем»). Абай рисует здесь идеал человека. Чтобы иметь право называться настоя­щим человеком, необходимы благородство, искренность, ду­шевная твердость, верность в чувствах, способность к жертвам во имя любви. Эти благородные качества могут сформироваться в человеке, если он пойдет путем труда и знаний.
Важное место в лирике занимают стихот­ворения-раздумья — «Восьмистишия». По силе заключенного в них социального, философского обобщения, по художествен­ному значению «Восьмистишия» — крупное произведение, весь­ма характерное для творчества Абая, пример поисков казахской поэзией новых художественных принципов.
«Восьмистишия» Абая являются как бы концентрирован­ным поэтическим отражением наиболее существенных сторон жизни казахского общества. Это глубокие раздумья поэта о судьбе своего народа, о путях его развития.
Поэзия Абая Кунанбаева занимает важное место в духовной жизни казахского народа, в его литературе. Недаром стихи Абая, песни, сочиненные им, передавались из уст в уста, из аула в аул, стали самыми любимыми в народе. Благодаря лирике Абая, казахская поэзия не только обогатилась идейно-худо­жественными открытиями, но и нашла новое, реалистическое русло для своего последующего движения и развития.
В творческом наследии Абая есть поэмы «Ис­кандер», «Масгут», «Азим». Эти поэмы внесли много нового в развитие лироэпического жанра в казахской литературе.
Внешне поэмы Абая напоминают образцы поэзии, расп­ространенной на Востоке, в духе литературной традиции – назиры (разработка или продолжение темы, воспетой пред­шественниками). Но идейно-художественное содержание про­изведений Абая выходит за рамки назиры: здесь великий поэт независим от восточных образцов.
Вели­ки заслуги Абая Кунанбаева в укреплении дружбы казахского народа с русским. Путь экономического и культурного разви­тия своего народа великий поэт-гуманист видел в просвещении, образовании через передовую демократическую русскую и че­рез нее – общечеловеческую культуру. «Главное — научиться русской науке. Наука, знание, достаток, искусство — все это у русских. Для того чтобы избежать пороков и достичь добра, необходимо знать русский язык и русскую культуру»,— писал Абай. Поэтому Абай работал над переводами произведений великих русских писателей — Крылова, Пушкина, Лермонтова и др.
В отношении к русской классической литературе Абай ос­тается верным своим гуманистическим, просветительским зада­чам. Он переводит произведения, близкие ему по своей идее и настроению. Абаю глубоко полюбилось одно из самых задушев­ных произведений Пушкина — «Евгений Онегин», в котором нашли воплощение заветные думы и чувства великого русского поэта, его размышления над современной ему жизнью, его нравственный идеал. Абай видел в Пушкине национального по­эта, в творчестве которого ярко обнаружилось величие духа русского народа, богатство русской культуры. Поэтому Абай решил ознакомить казахский народ с творчеством Пушкина, начав это знакомство с «Евгения Онегина».
Абай любил и Лермонтова. Он перевел свыше 30 его произ­ведений. Среди них «Дума», «Выхожу один я на дорогу», «Испо­ведь», «И скучно, и грустно», «Парус», «Кинжал», «Горные вершины», отрывки из «Бородино», из поэмы «Демон» и романа «Вадим».
Абаем переведено на казахский язык много социальных и нравственно-философских басен И. А. Крылова: «Лягушка и вол», «Дуб и трость», «Стрекоза и муравей», «Ворона и лисица», «Слон и моська», «Пестрые овцы» и др. Эти басни, в которых обличались пороки русского общества и постоянно напоминалось читателю о гражданском и патриотическом долге, служили делу просвещения казахского народа.
Благодаря русской литературе Абай познакомился с запад­но-европейской классикой. Он перевел на казахский язык не­которые стихи Шиллера, Гете, Байрона, Мицкевича. Для творчества Абая и произведений Пушкина, Лермонтова, Кры­лова и западно-европейской классики характерна общая гума­нистическая направленность.
Казахский народ нуждался в сближении с передовой демок­ратической культурой русского народа, и Абай своим творчест­вом отозвался на эту историческую потребность. Абай был знаком с эстетическими взглядами В. Г. Белинского и других ре­волюционных демократов. При чтении произведений Абая нет­рудно уловить творческое "восприятие казахским поэтом их учения об искусстве. Абаю было близко стремление великих русских критиков превратить искусство, художественное сло­во, литературу в могучий двигатель исторического прогресса, духовного и нравственного развития общества.
В последние десятилетия жизни Абай обра­щается к прозе. Он создает «Слова назидания». Всего их сорок пять. Это своеобразные лирико-публицистические, социаль­но-философские, общественно-политические, морально-этические этюды о многочисленных явлениях действитель­ности, жизни людей, общества, природы. «Слова назидания» раскрывают взгляды мыслителя на наиболее актуальные проблемы.
Разнообразная по тематике проза Абая имеет много парал­лелей с его поэзией. Как и стихи, «Слова» Абая содержат крити­ку феодально-патриархального общества, мысли о судьбе народа, о достоинствах человека, о роли труда и разума в фор­мировании личности, о значении образования и культуры для развития общества.
В «Словах назидания» Абая раскрывается и философская тема. Он пишет о необходимости углубленного познания явле­ний, тайн природы и общества, окружающего мира.
Ряд «Слов назидания» представляет собой наставление муд­реца, познавшего законы жизни. Много и страстно пишет мыс­литель о труде, науке, знании, культуре, о родном и русском языках. О чем бы ни писал, о чем бы ни размышлял Абай в «Сло­вах назидания», мы видим образ гражданина-мыслителя, прос­ветителя, который горячо любил свой народ и был глубоко встревожен его судьбой. Глубокая печаль, скорбь поэта, выз­ванная бесправием и тиранией, невежеством народа, соедини­лись у Абая с любовью к народу, родной стране.
Хотя Абай не смог указать, как, каким путем народ может взять в руки свою судьбу, но он верил в его будущее, в благоде­тельные, грядущие перемены. «Кто не испытывал зла?— писал Абай.— Теряет надежду лишь безвольный. Ведь истина, что в мире нет ничего постоянного, значит, и зло не вечно. Разве пос­ле суровой, многоснежной зимы не приходит весна — цветущая, многоводная, прекрасная?» Одно из «Слов» он заканчивает мыслью: «И думаю, что, может быть, и хорошо жить так, устрем­ляя взор надежды на будущее».
Творческое наследие Абая включает в себя также музыкальные произведения, написанные поэтом к своим стихам. В основном это мелодии к его переводам отрывков из пушкинского «Евгения Онегина», которые, благодаря поэту, стали популярными в казахском народе.
  Имя Абая для многих людей на всех континентах стоит вровень с именами Шекспира, Гёте, Пушкина и Мольера. Благодаря его произведениям, казахский народ прошел путь из пустынных веков прошлого к светлому будущему. Основоположник казахской классической литературы, Абай стал духовным проводником своего народа, а созданные им произведения не потеряли своей актуальности и в современных условиях независимого развития Казахстана. Признанием его таланта и заслуг перед всем человечеством стало объявление ЮНЕСКО 1995 год – годом Абая.